Logo Notre-Dame de Paris Gids Notre-Dame Gids
De westgevel van de Notre-Dame met de Koningsgalerij en het roosvenster, zomer 2018

Geschiedenis van de Notre-Dame zonder saaie jaartallen: 11 verhalen uit 860 jaar

Jupiter onder de kathedraalvloer, de moeder van Jeanne d'Arc bij het altaar, koningshoofden die bijna twee eeuwen onder de grond lagen, en een generaal die niet dook toen de kogels vlogen.

De geschiedenis van de Notre-Dame wordt meestal verteld als een lijstje: 1163 – de eerste steen, 1345 – de bouw voltooid, 1804 – een kroning, 2019 – de brand. Dat klopt allemaal, maar uit zo'n lijstje haal je het belangrijkste niet: waarom deze kathedraal zo vaak midden in de geschiedenis stond, en hoe ze iedereen heeft overleefd die haar wilde verbouwen, plunderen of in brand steken.

Daarom vertellen we het verhaal anders: aan de hand van mensen en voorvallen. Een bisschop uit een arm gezin die een kerk van ongekende omvang voor ogen had. Een moeder die naar de kathedraal kwam om de naam van haar dochter te zuiveren. Stenen koningshoofden die bijna tweehonderd jaar onder de grond lagen, midden in Parijs. Een generaal die niet dook toen er onder de gewelven werd geschoten.

Veel van die verhalen hebben sporen nagelaten die je vandaag nog ziet. De TouringBee-audiogids helpt je ze ter plekke te vinden: hij neemt je mee rond en door de kathedraal, en 13 van de 31 stops liggen buiten – je kunt dus al op het plein beginnen.

860 jaar in één minuut

WanneerWat er gebeurdeWat je vandaag ziet
1e eeuwSchippers van Lutetia wijden een zuil aan JupiterZuil – in het Musée de Cluny
1163Maurice de Sully begint met de bouwTimpaan van het Sint-Annaportaal
1258Bouwmeester Jean de Chelles zet zijn naam in steenZuidportaal – van een afstand
1302In de kathedraal komen de eerste Staten-Generaal bijeenAlleen het verhaal
1455De moeder van Jeanne d'Arc eist herziening van het vonnisBeeld van Jeanne binnen
18e eeuwKanunniken vervangen glas-in-lood en verminken een portaalMiddenportaal
1793De Revolutie onthoofdt de KoningsgalerijHoofden – in het Musée de Cluny
1804De kroning van Napoleon in een decorSchilderij van David – in het Louvre
1844–1864Restauratie na de roman van HugoChimaera's, spits, beelden
1944Schoten onder de gewelven tijdens het MagnificatAlleen het verhaal
2019–2024Brand en herbouw in vijf jaarNieuwe spits en lichte gewelven

1. Vóór de kathedraal: hier werd tot Jupiter gebeden

Begin 18e eeuw groeven arbeiders onder de vloer van de kathedraal een grafkelder voor de aartsbisschoppen van Parijs – en stuitten op stenen blokken met reliëfs en een Latijnse inscriptie. Daarin stond dat de zuil aan Jupiter was gewijd door de ‘Parijse schippers’ – het gilde van rivierhandelaren van het Gallo-Romeinse Lutetia – onder keizer Tiberius, dus in de eerste helft van de 1e eeuw.

Zo bleek dat het Île de la Cité al lang vóór de Notre-Dame een heilige plek was. Op de stenen blokken staan Romeinse goden zij aan zij met Keltische, onder wie Cernunnos, de god met het hertengewei. Het is een van de oudste monumenten van Parijs – de stad heette toen nog Lutetia. Later, in de 6e eeuw, stond hier de enorme kathedraal Saint-Étienne. De fundamenten daarvan werden in de 19e eeuw onder het huidige plein teruggevonden.

De Notre-Dame verrees dus op een plek waar mensen al meer dan duizend jaar baden.

Ter plekke te zien: de zuil van de schippers – in het Musée de Cluny, op 10 minuten lopen; resten van de antieke stad – in de archeologische crypte onder het plein (betaalde toegang).

2. De bisschop uit een arm gezin die de grootste kathedraal van zijn tijd voor ogen had

Maurice de Sully werd geboren in een arm gezin – volgens de overlevering een boerengezin – niet ver van de Loire. Hij kwam naar Parijs om te studeren, werd een bekend predikant en in 1160 bisschop van Parijs. Drie jaar later begon hij aan een bouwproject dat hem anderhalve eeuw zou overleven.

De ambitie was ongekend: de nieuwe kathedraal moest een van de grootste van de christelijke wereld worden. Sully maakte het terrein vrij, liet oude gebouwen slopen en legde een nieuwe straat aan om steen vanaf de Seine aan te voeren. Volgens de overlevering legde paus Alexander III, die toen in Frankrijk verbleef, de eerste steen. Historici zijn daar niet zeker van, maar de legende houdt al acht eeuwen stand.

Sully zelf stierf in 1196. Op dat moment waren het koor en een deel van het schip klaar, maar aan de gevel was men nog niet toegekomen. Aan de kathedraal werd bijna tweehonderd jaar gebouwd. Er kwamen en gingen meerdere generaties steenhouwers, en de meesten van hen hebben haar nooit voltooid gezien.

Ter plekke te zien: van dichtbij – het rechterportaal van de westgevel, het Sint-Annaportaal. Op het timpaan staat naast de Maagd Maria een bisschop, en traditioneel ziet men in hem Maurice de Sully zelf.

3. Bouwers zonder naam – en één die zijn handtekening in steen zette

Over de mensen die de Notre-Dame bouwden, weten we bijna niets. Middeleeuwse meesters signeerden hun werk zelden: een kathedraal bouwde je ter ere van God, niet voor de roem van de bouwmeester. Des te waardevoller is die ene uitzondering. Aan de voet van het zuidelijke transeptportaal staat een inscriptie: meester Jean de Chelles begon het werk op 12 februari 1258. Voor die tijd een zeldzaamheid: een architect die zijn naam rechtstreeks op het gebouw achterliet.

Zijn werk werd voortgezet door Pierre de Montreuil, een van de beroemdste bouwmeesters van zijn tijd. Onder hen kreeg de kathedraal haar enorme roosvensters in het transept. De Notre-Dame was ook een van de eerste grote kathedralen waarvan de muren aan de buitenkant werden gestut met luchtbogen – stenen ‘armen’ die de gewelven dragen, zodat de muren dunner en de ramen hoger konden worden.

En dan nog iets waar zelden bij wordt stilgestaan: in de middeleeuwen was de gevel kleurrijk. De beelden van de portalen waren beschilderd, en bij het reinigen van de steen vonden restauratoren sporen van verf. De witte Notre-Dame is een moderne blik – de onze.

Ter plekke te zien: de luchtbogen – van dichtbij, aan de zuidkant en vanuit de tuin achter de apsis; het zuidportaal met de inscriptie – alleen van een afstand, vanaf de kade.

4. Het eerste ‘parlement’ van Frankrijk kwam bijeen in de kathedraal

Op 10 april 1302 riep Filips IV de Schone in de Notre-Dame vertegenwoordigers bijeen van de geestelijkheid, de adel en – voor het eerst – de burgers. De koning lag in open conflict met paus Bonifatius VIII: de vraag was wie er in Frankrijk de baas was, de kroon of Rome. Filips moest laten zien dat het hele land achter hem stond, en meteen ook geld vinden voor de oorlog in Vlaanderen.

Deze vergadering geldt als de eerste Staten-Generaal. Daarna werden die nu eens bijeengeroepen, dan weer vergeten; de laatste keer kwamen ze samen in 1789 – en daarmee begon de Revolutie. Het verhaal dat eindigde met de val van de monarchie, begon dus onder de gewelven van de Notre-Dame.

Ter plekke te zien: alleen het verhaal.

TouringBee-audiogids

De geschiedenis van de Notre-Dame — bij de stenen zelf

★ 4,6 App Store · gebruikt door 26.656 reizigers
€ 9,99 € 6,99 · speciale websiteprijs · één betaling · 1 jaar toegang

Downloadlink direct na aankoop in je mailbox · de gids werkt 1 jaar · vragen? support@touringbee.com

Koop de audiogids — € 6,99Audiogids Notre-Dame: route, stops en inhoud →

5. De moeder die naar de kathedraal kwam om haar dochter te rehabiliteren

In 1431 werd Jeanne d'Arc in Rouen als ketter verbrand. Vierentwintig jaar later, op 7 november 1455, kwam er een oude vrouw naar de Notre-Dame: haar moeder, Isabelle Romée. Ze was al over de zeventig. Ten overstaan van de gezanten van de paus hield ze een toespraak die begon met de woorden: ‘Ik had een dochter, geboren uit een wettig huwelijk…’

Die dag begon de herziening van het proces van Jeanne. Acht maanden later werd het vonnis vernietigd. Haar moeder maakte nog mee dat haar dochter officieel geen ketter meer was. Heilig verklaard werd Jeanne pas in 1920, en vandaag staat haar beeld in de kathedraal.

De Notre-Dame was wel vaker het toneel van koninklijke gebeurtenissen. In december 1431, een halfjaar na de terechtstelling van Jeanne, werd hier de tienjarige Engelsman Hendrik VI tot koning van Frankrijk gekroond. In 1558 trouwden hier de jonge Maria Stuart en de Franse kroonprins Frans. En nog een koninklijke bruiloft vond letterlijk voor de deuren van de kathedraal plaats – maar dat verhaal bewaren we voor de audiogids: dat hoor je het best op precies die plek.

Ter plekke te zien: het beeld van Jeanne d'Arc – van dichtbij, binnen, in de zuidwesthoek, bij de uitgang.

6. Niet de Revolutie verminkte de kathedraal als eerste, maar de kanunniken zelf

Meestal hoor je dat de Notre-Dame te lijden had onder de revolutionairen. Dat klopt, maar vóór 1789 hadden haar eigen beheerders de kathedraal al flink ‘gemoderniseerd’. In de 18e eeuw vond men alles wat middeleeuws was grof en donker, en het kapittel besloot meer licht binnen te laten. Vanaf 1741 vervingen de glazeniers Le Vieil, twee broers, een groot deel van het middeleeuwse glas-in-lood door bijna doorzichtig glas. Gespaard bleven vooral de drie grote roosvensters.

Al eerder, aan het begin van die eeuw, werd bij de verbouwing van het koor ter vervulling van de gelofte van Lodewijk XIII het middeleeuwse doksaal afgebroken dat het koor van het schip scheidde. En in 1771 haalde architect Soufflot de middenpijler van het hoofdportaal weg, samen met het Christusbeeld, en zaagde hij het onderste deel van het timpaan met het Laatste Oordeel door. De reden was puur praktisch: bij processies moest het baldakijn door het portaal kunnen.

Het middenportaal van de Notre-Dame met het Laatste Oordeel in het timpaan en het Christusbeeld op de middenpijler
Het middenportaal: de pijler met Christus en een deel van het timpaan werden in de 19e eeuw gereconstrueerd – in 1771 waren ze voor de processies weggehaald.

Het portaal werd pas in de 19e eeuw hersteld. De Christus die je vandaag bij de middelste ingang verwelkomt, is dan ook werk van het atelier van Viollet-le-Duc, niet van middeleeuwse beeldhouwers.

Ter plekke te zien: van dichtbij – het middenportaal van de westgevel. Kijk goed naar het timpaan, en je ziet waar de middeleeuwse steen overgaat in de 19e-eeuwse restauratie.

7. 21 koningshoofden, gevonden onder een bank

Boven de portalen loopt een galerij van 28 beelden: de koningen van Juda, de voorouders van Christus. Maar in 1793 meenden de revolutionairen dat het koningen van Frankrijk waren; de beelden werden onthoofd en naar beneden gegooid. In dezelfde tijd werd de kathedraal een Tempel van de Rede en daarna een opslagplaats, onder meer voor wijn. Meer daarover in onze legendes.

De Koningsgalerij op de westgevel van de Notre-Dame: 28 beelden van de koningen van Juda boven de portalen
De Koningsgalerij nu: de beelden zijn 19e-eeuwse kopieën. De originele hoofden, gevonden in 1977, worden bewaard in het Musée de Cluny. Foto van de auteur.

De hoofden verdwenen voor bijna twee eeuwen. In 1977 vonden arbeiders bij de verbouwing van een herenhuis in het 9e arrondissement, waar toen een bank zat, 21 stenen hoofden in de grond. Het waren de koningen van de gevel van de Notre-Dame. Volgens de populairste versie had de eigenaar van het huis ze na de Revolutie in het geheim begraven, omdat hij ze niet op de vuilnisbelt wilde zien belanden. Waarom hij dat werkelijk deed, is nog altijd onderwerp van discussie.

Vandaag zijn de hoofden te zien in het Musée de Cluny; op de gevel staan 19e-eeuwse kopieën. Op sommige originelen zijn nog sporen van verf te zien – opnieuw een bewijs dat de middeleeuwse gevel kleurrijk was.

Ter plekke te zien: de Koningsgalerij – van dichtbij, vanaf het plein; de originele hoofden – in het Musée de Cluny.

8. Een kroning in een decor van karton

Toen Napoleon besloot zich te laten kronen, verkeerde de Notre-Dame na de Revolutie in deplorabele staat. Voor een opknapbeurt was geen tijd, dus werd de kathedraal simpelweg aangekleed. De architecten Percier en Fontaine zetten een neogotisch portiek van hout, karton en pleisterwerk voor de gevel, binnen werden de muren gewit en de zuilen met stoffen en wandtapijten bekleed, en in het koor verrezen tribunes voor de gasten.

Op 2 december 1804 zette Napoleon in aanwezigheid van paus Pius VII zelf de kroon op zijn hoofd en kroonde daarna Joséphine. Jacques-Louis David legde die scène vast op een gigantisch doek dat nu in het Louvre hangt. Het interieur op het schilderij is dat van de Notre-Dame in feestelijke aankleding – niet de echte middeleeuwse kathedraal.

Het schilderij ‘De kroning van Napoleon’ van Jacques-Louis David: het interieur van de Notre-Dame in de aankleding van 1804
Jacques-Louis David, ‘De kroning van Napoleon’ (1805–1807), Louvre. Publiek domein.

Ter plekke te zien: alleen het verhaal; het schilderij ‘De kroning van Napoleon’ – in het Louvre, op 20 minuten lopen.

9. De roman die de kathedraal redde

In de jaren 1830 zag de Notre-Dame er verwaarloosd uit: kapotgeslagen beelden, lege nissen, afbladderende steen. De middeleeuwse spits was al eind 18e eeuw afgebroken, en ruim een halve eeuw stond de kathedraal zonder. In 1831 publiceerde Victor Hugo zijn roman ‘Notre-Dame de Paris’. De eigenlijke hoofdpersoon van het boek was in zekere zin de kathedraal zelf, en daarna keken de Parijzenaars er met andere ogen naar. Hugo deed bovendien een openlijke oproep om de slopers van het oude Parijs tegen te houden – hij schreef zelfs een pamflet met de titel ‘Oorlog aan de slopers’.

In 1844 schreef de staat een prijsvraag uit voor de restauratie. Die werd gewonnen door Jean-Baptiste Lassus en de jonge Eugène Viollet-le-Duc. Het werk zou twintig jaar duren. Beelden en portalen werden hersteld, er kwamen chimaera's bij die er in de middeleeuwen niet waren, en tegen 1860 stond er een nieuwe spits. Aan de voet daarvan plaatste Viollet-le-Duc beelden van de apostelen, en een van hen, de heilige Thomas, gaf hij zijn eigen gezicht. In april 2019 werden die beelden voor restauratie weggehaald, vier dagen voor de brand – en dat was hun redding.

In dezelfde periode werden onder prefect Haussmann de middeleeuwse wijken rond de kathedraal gesloopt. Het plein voor de Notre-Dame werd meerdere keren zo groot, en sindsdien staat de kathedraal vrij, in de open ruimte. Hoe ingeklemd tussen de huizen ze vroeger stond, kun je je nu nauwelijks voorstellen.

Ter plekke te zien: de chimaera's – vanaf de torens (apart ticket nodig); de nieuwe spits, een getrouwe kopie van die van Viollet-le-Duc – van een afstand, het mooist vanaf de Pont de la Tournelle of uit de tuin achter de apsis.

10. De generaal die niet dook

Op de avond van 24 augustus 1944, toen de eerste eenheden van de divisie van Leclerc Parijs binnentrokken, begon de grote klok van de Notre-Dame, de Emmanuel, te luiden. De klokken van de hele stad vielen in: zo hoorden de Parijzenaars dat de bevrijding was begonnen.

Twee dagen later kwam generaal De Gaulle naar de kathedraal voor een dankdienst – het Magnificat. Hij was nog maar net binnen of er klonken schoten, binnen en buiten. Mensen wierpen zich op de grond, maar De Gaulle liep door het schip zonder zijn pas te versnellen en zonder te bukken. Wie er schoot, is nooit helemaal opgehelderd. Er bestaat een radio-opname van dat moment: de schoten zijn live in de uitzending te horen.

Het was niet de eerste keer dat de kathedraal midden in de gevechten belandde. In mei 1871, in de laatste dagen van de Commune van Parijs, toen de Tuilerieën en het stadhuis in brand stonden, werd volgens een aantal getuigen ook in de Notre-Dame geprobeerd brand te stichten: stoelen en banken werden op een stapel gezet en aangestoken. Het vuur werd snel geblust. Wie dat deed en waarom, daarover lopen de lezingen nog altijd uiteen.

Ter plekke te zien: alleen het verhaal; de Emmanuel hangt in de zuidtoren en is te zien als je de torens beklimt.

11. Van wie is de kathedraal? Het antwoord verrast zelfs Fransen

De Notre-Dame is de belangrijkste katholieke kathedraal van Parijs, maar ze is geen eigendom van de Kerk. Volgens de wet van 1905 op de scheiding van kerk en staat werden kathedralen die vóór dat jaar waren gebouwd eigendom van de staat. De Kerk gebruikt ze gratis en voor onbepaalde tijd; onderhoud en beveiliging komen voor rekening van de staat.

Daarom werd de herbouw na de brand van 15 april 2019 geleid door de staat, niet door het bisdom. Het vuur verwoestte het dak en de spits, maar de stenen gewelven hielden grotendeels stand. Na vijf jaar en acht maanden, in december 2024, ging de kathedraal weer open. Nu zie je haar vanbinnen licht: zo schoon was de steen waarschijnlijk al eeuwen niet. Over die nacht en de herbouw lees je alles in ons artikel over de brand van de Notre-Dame.

De Notre-Dame met spits in augustus 2018 en zonder spits, in de steigers, in april 2019
Links: augustus 2018, de spits van Viollet-le-Duc staat er nog. Rechts: 23 april 2019, acht dagen na de brand. Foto's van de auteur.

Ter plekke te zien: het resultaat – de hele kathedraal: de nieuwe spits, de schoongemaakte gewelven en glas-in-loodramen.

Waar je deze geschiedenis met eigen ogen ziet

GetYourGuide

Liever met een echte gids naar binnen?

Rondleidingen door de Notre-Dame in kleine groepjes of privé – een goede keuze als je je vragen liever ter plekke stelt.

Vergelijk rondleidingen →

Veelgestelde vragen

Hoe lang is er aan de Notre-Dame gebouwd?
Bijna twee eeuwen: de bouw begon in 1163 en de belangrijkste werkzaamheden waren rond 1345 klaar. In die tijd hebben meerdere generaties meesters aan de kathedraal gewerkt.

Wie heeft de Notre-Dame gebouwd?
Bisschop Maurice de Sully begon met de bouw. De namen van de eerste meesters zijn onbekend. Van de latere bouwmeesters kennen we Jean de Chelles, die een inscriptie op het zuidportaal achterliet, en Pierre de Montreuil. In de 19e eeuw werd de kathedraal gerestaureerd door Jean-Baptiste Lassus en Eugène Viollet-le-Duc.

Hoe oud is de Notre-Dame?
De eerste steen werd gelegd in 1163, dus de kathedraal is ruim 860 jaar oud. Maar veel van wat je ziet is jonger: de chimaera's, de spits en veel beelden en glas-in-loodramen dateren uit de 19e tot 21e eeuw.

Wat werd er tijdens de Revolutie beschadigd?
De beelden van de Koningsgalerij en de portalen, en veel kerkschatten en klokken. De kathedraal werd een Tempel van de Rede en daarna een opslagplaats. De koningshoofden kwamen pas in 1977 weer boven water.

Van wie is de Notre-Dame?
Van de staat. Volgens de wet van 1905 is de kathedraal eigendom van Frankrijk, en de Kerk mag haar gratis gebruiken. Daarom leidde de staat de herbouw na de brand van 2019.

Verder ontdekken

Geschiedenis hoor je het best ter plekke

Start de audiogids op het plein, bij de Koningsgalerij – en luister hem binnen uit, onder de gewelven waar Napoleon werd gekroond.

Koop de audiogids — € 6,99

De link naar de rondleidingen van GetYourGuide is een partnerlink: de prijs is voor jou hetzelfde; wij verdienen mogelijk een kleine commissie. De audiogids wordt aangeboden door TouringBee.

Audiogids Notre-Dame de Paris · vanaf € 6,99 · offline · in het Nederlands
Koop € 6,99