Logo Notre-Dame de Paris Gids Notre-Dame Gids
Smeedijzeren ornamenten op de deuren van de Notre-Dame, waarover de legende van het pact met de duivel ontstond

Geheimen en legendes van de Notre-Dame: 12 verhalen die men elkaar fluisterend doorvertelde

Duivelse deuren, de echte Quasimodo, een klok vol juwelen, de godin van de Rede en een raadsel onder de vloer van de kathedraal – wat is waar, wat is verzonnen en wat wordt nog steeds onderzocht.

De Notre-Dame heeft twee geschiedenissen. De eerste is de officiële: jaartallen, architecten, bisschoppen, koningen. De tweede leefde in de werkplaatsen van de steenhouwers, in de kroegen op het Île de la Cité en in de praatjes van de klokkenluiders: over de smid die een pact sloot met de duivel, over de klok waarin juwelen werden gegooid, over de bochelaar die misschien echt heeft bestaan.

Het mooiste is dat een deel van die legendes in de loop der tijd is bevestigd, een deel verzonnen bleek – en sommige worden nog altijd onderzocht, met laserscanners en forensisch onderzoekers. We hebben twaalf verhalen verzameld en ze stuk voor stuk eerlijk ontleed: wat is waar, wat is legende, en kun je er ter plekke iets van met eigen ogen zien?

Veel van deze verhalen zijn letterlijk in de muren van de kathedraal uitgehouwen. Wil je ze ter plekke opzoeken? De TouringBee-audiogids neemt je mee rond en door de Notre-Dame: 31 stops, waarvan 13 buiten – je kunt dus al beginnen terwijl je in de rij voor de ingang staat.

Waar of legende: 12 verhalen in één minuut

VerhaalOordeelTer plekke te zien
De duivel smeedde de deurenLegendeDeuren – van dichtbij
De chimaera's zijn middeleeuwsMythe: ze zijn 19e-eeuwsWaterspuwers – van een afstand, chimaera's – vanaf de torens
Quasimodo heeft echt bestaanMogelijkAlleen het verhaal
Hugo sloot zijn kleren op om zijn roman af te makenWaarAlleen het verhaal
In de klok werden juwelen gegooidLegendeKlok – vanaf de torens, met ticket
De kreet ‘Asiel!’ redde je van de wachtWaar, met kanttekeningenAlleen de plek – de portalen
‘Kilometer nul’ brengt je terug naar ParijsVolksgeloofPlaat – van dichtbij
De gevel is een boek van alchemisten20e-eeuwse legendeMedaillons – van dichtbij
In de kathedraal werd de godin van de Rede gevierdWaarAlleen het verhaal
Onder de vloer werd een dichter gevondenOnderzoek looptNiet toegankelijk
De bijen overleefden de brandWaarNiet toegankelijk
Een ‘digitale kopie’ redde de kathedraalWaarResultaat – de hele kathedraal

1. De deuren die de duivel zou hebben gesmeed

Loop naar de westgevel en bekijk de deuren van de zijportalen. Over het hout kruipen ijzeren krullen – ranken, bladeren, vogels, piepkleine dieren. Het patroon is zo fijn en ingewikkeld dat men er eeuwenlang geen mensenwerk in wilde zien.

Vandaar de legende. De opdracht voor het smeedwerk ging naar een jonge smid, Biscornet. Het werk bleek hem boven het hoofd te groeien, de deadline naderde, en op een nacht sloot hij een pact met de duivel: hulp in ruil voor zijn ziel. De volgende ochtend waren de deuren klaar, en de Parijzenaars konden hun ogen niet geloven.

Maar aan de deal zat een addertje. Toen men de deuren wilde openen, gaven de sloten niet mee – pas nadat ze met wijwater waren besprenkeld. En het middenportaal, waardoor bij processies het Allerheiligste naar binnen werd gedragen, kreeg nooit duivels smeedwerk: daar hadden de boze machten geen toegang. Biscornet zelf verviel al snel in een somber zwijgen en stierf zonder ooit iemand het geheim van zijn werk te verklappen.

De legende is het overtuigendst als je voor die deuren staat en het ijzer van dichtbij bekijkt. Precies hier vertelt de TouringBee-audiogids dit verhaal – het is een van zijn stops bij de gevel.

Oordeel: legende – maar het ijzer is echt. Het meeste smeedijzeren hang- en sluitwerk van de zijportalen is nog middeleeuws, en smeden uit latere eeuwen discussieerden serieus over hoe het überhaupt gesmeed kon zijn. Het smeedwerk van het middenportaal dateert pas uit de 19e eeuw.

Ter plekke te zien: van dichtbij – de zijportalen van de westgevel.

Smeedijzeren hengsels op de deur van een zijportaal van de Notre-Dame
Het smeedijzeren hang- en sluitwerk van een zijportaal: vogels, bladeren en krullen waarin men eeuwenlang geen mensenwerk wilde zien.

2. Waterspuwers en chimaera's: de beroemdste ‘middeleeuwse’ monsters zijn jonger dan Hugo's roman

Toeristen noemen alle stenen monsters van de Notre-Dame gargouilles. In werkelijkheid zijn het twee verschillende soorten – met een heel ander lot.

Gargouilles, oftewel waterspuwers, zijn regenpijpen. De stenen beesten met opengesperde bek steken ver uit en spugen het regenwater op ruime afstand van de muren uit. Het woord hangt samen met het Oudfranse gargouille – ‘keel’ –, net als gargouiller, ‘gorgelen’. Bij een stortbui klatert de kathedraal letterlijk uit tientallen kelen.

Chimaera's voeren niets af. Het zijn de demonen, vogels en halfmensen die op de balustrade tussen de torens zitten en peinzend over de stad uitkijken. En nu de verrassing: ze zijn helemaal niet middeleeuws. Ze werden bedacht door architect Eugène Viollet-le-Duc tijdens de grote restauratie halverwege de 19e eeuw – in de geest van de romantische gotiek die Victor Hugo in de mode had gebracht. De ‘oudste’ monsters van de Notre-Dame zijn dus jonger dan Quasimodo.

De beroemdste chimaera heeft zelfs een naam: de Stryge. Met het hoofd in de handen kijkt hij peinzend uit over Parijs. Wereldfaam kreeg hij dankzij graveur Charles Meryon: in 1853 maakte die de ets ‘Le Stryge’, waarop de chimaera boven de daken van de stad uittorent, omcirkeld door vogels. Meryon was bezeten van zijn visioenen van Parijs; een paar jaar later werd hij opgenomen in een psychiatrische inrichting, waar hij ook stierf. Zijn Stryge werd een van de bekendste beelden van de stad.

Oordeel: half waar. De waterspuwers zijn middeleeuws van opzet (veel ervan zijn bij restauraties opnieuw gehouwen), de chimaera's zijn een 19e-eeuwse uitvinding.

Ter plekke te zien: de waterspuwers zie je van een afstand – vanaf het plein en vooral vanaf de zuidkant van de kathedraal. De chimaera's, de Stryge inbegrepen, kun je alleen van dichtbij bekijken vanaf de galerij tussen de torens – met een apart torenticket.

De chimaera Stryge op de Notre-Dame kijkt uit over Parijs en de Eiffeltoren
De Stryge, de beroemdste chimaera van de Notre-Dame – toegevoegd in de 19e eeuw, niet in de middeleeuwen.
TouringBee-audiogids

De legendes van de Notre-Dame — ter plekke, pal voor de deuren

★ 4,6 App Store · gebruikt door 26.656 reizigers
€ 9,99 € 6,99 · speciale websiteprijs · één betaling · 1 jaar toegang

Downloadlink direct na aankoop in je mailbox · de gids werkt 1 jaar · vragen? support@touringbee.com

Koop de audiogids — € 6,99Audiogids Notre-Dame: route, stops en inhoud →

3. Heeft Quasimodo echt bestaan?

De gebochelde klokkenluider is een verzinsel van Hugo. Dat dacht men anderhalve eeuw lang – tot het archief van de Tate in Londen in 2010 een opmerkelijke vondst openbaar maakte.

Het gaat om de handgeschreven memoires van de Britse beeldhouwer Henry Sibson. Begin jaren 1820 werkte de jonge Sibson in Parijs aan overheidsopdrachten, onder meer aan herstelwerk aan de Notre-Dame: hij hakte stenen bladwerk rond de ramen. In zijn herinneringen noemt hij een man die in de werkplaats ‘Le Bossu’ werd genoemd – ‘de Bochel’.

Hugo woonde in diezelfde jaren vlakbij en volgde de restauratie van de kathedraal met grote belangstelling. Nog een detail deed onderzoekers opveren: Sibson noemt een steenhouwer met de achternaam Trajan – en in een vroege versie van ‘Les Misérables’ heette de hoofdpersoon Jean Tréjean, later werd dat Jean Valjean.

Oordeel: mogelijk. Direct bewijs dat Hugo deze bochelaar kende, is er niet – alleen toevalligheden. Maar wel heel mooie toevalligheden.

Ter plekke te zien: alleen het verhaal – er is geen tastbaar spoor achtergebleven.

4. De schrijver die zijn kleren achter slot en grendel zette

Hugo moest zijn roman ‘Notre-Dame de Paris’ op een vaste datum bij zijn uitgever inleveren – en liep hopeloos achter. Dus greep hij naar een radicale oplossing: volgens de herinneringen van zijn vrouw Adèle kocht hij een vormeloze gebreide omslagdoek en sloot hij al zijn fatsoenlijke kleren op, zodat hij niet in de verleiding kwam de stad in te gaan. Naar buiten kon hij zo niet – dus bleef er alleen schrijven over. De roman was binnen een paar maanden af en verscheen in 1831.

Nog drie details die veel mensen verrassen. Ten eerste staat er in Hugo's titel geen bochel, en ook geen klokkenluider: de roman heet gewoon ‘Notre-Dame de Paris’. ‘The Hunchback of Notre-Dame’, de bochelaar van de Notre-Dame, is een vondst van Engelse vertalers. Ten tweede klonk het woord ‘gotisch’ vóór Hugo bijna als een scheldwoord: al sinds de Italiaanse renaissance noemde men zo de ‘barbaarse’ kunst die zogenaamd van de Goten afkomstig was. De roman zette die houding op zijn kop – en kort daarna begon de grote restauratie van de kathedraal.

Ten derde schrijft Hugo in zijn voorwoord dat hij tijdens een zwerftocht door de kathedraal in een donkere hoek van een van de torens het Griekse woord ΑΝΑΓΚΗ – ‘Noodlot’ – in de muur gekerfd vond. Toen hij terugkwam, was de inscriptie al weggeschraapt. Volgens Hugo waren het juist deze letters die hem ertoe brachten de roman te schrijven. Of de inscriptie echt heeft bestaan, weet niemand: veel historici zien er een mooie literaire kunstgreep in.

Oordeel: waar (het verhaal over de kleren volgens Hugo's vrouw; de inscriptie volgens Hugo zelf).

Ter plekke te zien: alleen het verhaal.

5. De klok waarin juwelen werden gegooid

In de zuidtoren hangt Emmanuel, de grote klok van de Notre-Dame, de ‘bourdon’. Hij werd gegoten in 1686, met Lodewijk XIV en koningin Maria Theresia als peetouders. Hij weegt zo'n 13 ton en klinkt op de toon fis – zo laag dat je het geluid eerder in je borst voelt dan met je oren hoort.

De legende wil dat voorname Parijse dames gouden en zilveren sieraden in het kokende metaal in de gietvorm wierpen – en dat de stem van Emmanuel daarom zo fluweelzacht klinkt. Controleren valt dat vandaag niet meer, en klokkengieters zijn sceptisch: juwelen in zulke hoeveelheden hebben nauwelijks invloed op de klank.

De echte levensloop van de klok doet echter niet onder voor de legende. Tijdens de Revolutie werden de klokken van de kathedraal afgevoerd om te worden omgesmolten – Emmanuel bleef gespaard. In augustus 1944 liet hij Parijs weten dat de troepen die de stad van de nazi's kwamen bevrijden, waren binnengetrokken; op 12 september 2001 luidde hij bijna een uur lang ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de aanslagen in New York, en in 2019 overleefde hij de brand.

Oordeel: legende – maar de stem is echt.

Ter plekke te zien: vanaf het plein is de klok niet te zien; te horen is hij op hoogtijdagen. Van dichtbij alleen bij de beklimming van de torens met een apart ticket: de nieuwe route loopt vlak langs Emmanuel.

6. ‘Asiel!’: de kreet die de koninklijke wacht tegenhield

De meest dramatische scène uit Hugo's roman: Quasimodo grist Esmeralda onder de galg vandaan, rent met haar in zijn armen de kathedraal in en roept: ‘Asiel!’ De wachters blijven als aan de grond genageld op de drempel staan.

Dat is geen literaire vondst. In de middeleeuwen hadden kerken asielrecht: een vluchteling die zich in een godshuis verschool, was een tijdlang buiten het bereik van de wereldlijke rechtspraak. Dat recht schenden betekende ingaan tegen de Kerk – en daar waagden maar weinigen zich aan. Gaandeweg beknotten de koningen dit privilege, en in de 16e eeuw was het vrijwel verdwenen – de roman (die zich in 1482 afspeelt) valt dus precies in de laatste decennia ervan.

Oordeel: waar – met kanttekeningen. Historici debatteren nog steeds over waar de grens van het asiel precies lag: alleen binnen de kathedraal of op het hele kloosterterrein eromheen.

Ter plekke te zien: alleen de plek – de portalen van de westgevel, waar vluchtelingen redding zochten. Een tastbaar spoor is er niet.

7. Kilometer nul: het punt waarvandaan Frankrijk zijn afstanden meet

Op een paar tientallen meters van de hoofdingang, midden in de bestrating van het plein, ligt een ronde plaat met een bronzen ster en het opschrift Point zéro des routes de France. Hij werd in 1924 geplaatst: vanaf dit punt worden de afstanden van Parijs naar andere Franse steden gemeten.

Het volksgeloof kent elke Parijse gids: ga op de ster staan en je komt gegarandeerd terug in Parijs. Sommigen doen een wens, anderen kussen elkaar. Daarom staat er bij de plaat bijna altijd een rijtje mensen die een foto willen maken.

De ironie: deze plek heeft een duister verleden. Lang voor de ster deden veroordeelden hier, voor de kathedraal, op hun knieën publiekelijk boete voor hun misdaden, en vlakbij stond een schandpaal.

Oordeel: volksgeloof – maar het punt is echt.

Ter plekke te zien: van dichtbij te bekijken en je kunt erop gaan staan – gratis.

8. Het boek van de alchemisten, uitgehouwen in steen

Onderaan het middenportaal lopen aan weerszijden van de ingang rijen kleine stenen medaillons. De meeste mensen lopen er straal voorbij zonder ze zelfs maar op te merken. Toch trokken er in de 20e eeuw echte pelgrims naartoe – alchemisten en occultisten.

Het begon allemaal met het boek ‘Le Mystère des cathédrales’, dat in 1926 verscheen onder het pseudoniem Fulcanelli. De auteur beweerde dat de gevel van de Notre-Dame een versleuteld leerboek in de alchemie is, en dat in de volgorde van de reliëfs het recept voor de steen der wijzen verborgen zit. Wie er achter het pseudoniem schuilging, is tot op de dag van vandaag niet opgehelderd – en dat heeft de belangstelling alleen maar aangewakkerd.

Oordeel: 20e-eeuwse legende. Voor de middeleeuwse meesters waren de medaillons een ‘Bijbel voor ongeletterden’ – aanschouwelijke voorstellingen van deugden en ondeugden. Maar ze bekijken met Fulcanelli's lezing in je achterhoofd is ongemeen boeiend.

Ter plekke te zien: van dichtbij – de onderste zone van het middenportaal.

9. De dag waarop de kathedraal de godin van de Rede vierde

Op 10 november 1793 beleefde de Notre-Dame misschien wel de vreemdste dag uit haar geschiedenis. De revolutionairen riepen de kathedraal uit tot Tempel van de Rede en hielden er een feest voor het nieuwe, ‘redelijke’ geloof. In het schip werd een kunstmatige berg opgeworpen met op de top een Tempel van de Filosofie, en de rol van de godin van de Rede werd gespeeld door een actrice van de Parijse Opera – in een witte jurk, blauwe mantel en rode Frygische muts.

Het feest duurde niet lang. Kort daarna werd de kathedraal een opslagplaats: er werden levensmiddelen en wijnvaten bewaard, terwijl de beelden van de gevel intussen werden kapotgeslagen.

Oordeel: waar. Een gedocumenteerde gebeurtenis, geen anekdote.

Ter plekke te zien: alleen het verhaal – van de ‘berg’ en de Tempel van de Filosofie is niets over.

GetYourGuide

Liever met een echte gids naar binnen?

Rondleidingen door de Notre-Dame in kleine groepjes of privé – een goede keuze als je je vragen liever ter plekke stelt.

Vergelijk rondleidingen →

10. Het mysterie onder de vloer: wie was ‘de Ruiter’?

Na de brand van 2019, voordat de steigers voor de herbouw van de vieringtoren werden geplaatst, kregen archeologen een zeldzame kans: de vloer van de kathedraal openen in de viering. In 2022 vonden ze daar twee loden sarcofagen.

De eerste werd dankzij het opschrift snel geïdentificeerd: daarin rustte kanunnik Antoine de La Porte, gestorven in het begin van de 18e eeuw. De tweede was naamloos. Onderzoekers uit Toulouse bestudeerden de stoffelijke resten en ontdekten dat deze man veel had paardgereden, aan een chronische ziekte had geleden en jong was gestorven – waarop de pers hem ‘de Ruiter’ doopte. Hun hypothese: het gaat om de renaissancedichter Joachim du Bellay, die in 1560 op 37-jarige leeftijd overleed. Zijn familie had gevraagd hem in de Notre-Dame te begraven, maar zijn graf raakte al in de 18e eeuw zoek.

Onder de vloer kwam nog meer tevoorschijn: beschilderde fragmenten van het middeleeuwse doksaal, dat in het begin van de 18e eeuw was afgebroken. Daarop zijn felle blauwe en rode kleuren uitstekend bewaard gebleven – nog een bewijs dat gotiek allerminst grijs was.

Oordeel: het onderzoek loopt nog. Een deel van de specialisten vindt de theorie over Du Bellay overtuigend, anderen zeggen dat er twijfels blijven.

Ter plekke te zien: niet toegankelijk – de vondsten worden door wetenschappers bestudeerd en de opgravingsplek is weer onder de vloer verdwenen. Maar als je door de viering loopt, sta je er letterlijk bovenop.

11. De bijen die de brand overleefden

Weinig mensen weten dat de Notre-Dame eigen bijen heeft. Sinds 2013 staan er op het dak van de sacristie, aan de zuidkant van de kathedraal, drie bijenkasten – met samen zo'n 180.000 bijen.

In de nacht van de brand, op 15 april 2019, werden ze voor dood gehouden. Maar de kasten stonden zo'n 30 meter lager dan het brandende dak, en het vuur bereikte ze niet: was smelt bij 63 °C, en zo heet werd het daar niet. Een paar dagen later meldde de imker van de kathedraal, Nicolas Géant, dat de bijen nog leefden en alweer uitvlogen.

Oordeel: waar.

Ter plekke te zien: niet toegankelijk – de bijenkasten staan op het dak, waar bezoekers niet mogen komen.

12. De man die de kathedraal digitaal bewaarde – en de brand niet meer meemaakte

In 2010 kwam de Amerikaanse architectuurhistoricus Andrew Tallon van Vassar College met een laserscanner naar de Notre-Dame. Hij verplaatste het apparaat zo'n vijftig keer – binnen en buiten – en verzamelde meer dan een miljard punten: het tot dan toe nauwkeurigste driedimensionale model van de kathedraal, tot op elke zuil en elke steen.

De scans ontkrachtten de mooie mythe van de ‘perfecte geometrie’ van de gotiek. Tallon zocht naar plekken waar ‘iets niet helemaal recht of niet helemaal in het lood staat’ – en vond ze overal: muren en zuilen wijken merkbaar af van de ideale lijnen. Over het westelijke deel van de kathedraal sprak hij tegenover journalisten van National Geographic een stuk minder eerbiedig. De bouwers moesten zich bijna honderd jaar lang aanpassen aan de ondergrond van het eiland en aan steeds veranderende plannen – en dat zie je terug in de steen.

In november 2018 overleed Tallon op 49-jarige leeftijd aan kanker. Vijf maanden later, op 15 april 2019, stond de Notre-Dame in brand. Zijn data werden een van de belangrijkste steunpilaren van de wederopbouw: volgens hoofdarchitect van de restauratie Philippe Villeneuve maakte de scan het mogelijk de gewelven te herstellen met zekerheid over hun afmetingen en vorm.

Oordeel: waar.

Ter plekke te zien: een tastbaar spoor is er niet – maar de hele herstelde kathedraal is in zekere zin het resultaat van zijn werk.

Bonus: drie mythes die je gerust kunt vergeten

Wat je hiervan met eigen ogen kunt zien

Veelgestelde vragen

Heeft de duivel echt de deuren van de Notre-Dame gesmeed?
Dat is de legende van de smid Biscornet. Het smeedijzeren hang- en sluitwerk van de zijportalen is grotendeels middeleeuws, en de complexiteit ervan verbaasde vakmensen eeuwenlang – vandaar de verhalen over boze machten.

Wat is het verschil tussen waterspuwers en chimaera's?
Waterspuwers zijn regenpijpen die het regenwater van de muren weg leiden. Chimaera's zijn decoratieve figuren op de galerij tussen de torens, toegevoegd door Viollet-le-Duc in de 19e eeuw.

Bestond er een echte Quasimodo?
Dat is niet met zekerheid bekend. In de memoires van beeldhouwer Henry Sibson, gevonden in het Tate-archief, is sprake van een man met de bijnaam ‘de Bochel’ die in de jaren 1820 werkte in Parijse werkplaatsen die betrokken waren bij het herstel van de kathedraal, maar een verband met Hugo is niet bewezen.

Waar ligt ‘kilometer nul’ van Parijs?
Op het plein voor de Notre-Dame, een paar tientallen meters van de hoofdingang: zoek in de bestrating naar een ronde plaat met een bronzen ster. Erop gaan staan is gratis.

Kun je de chimaera's en de klok Emmanuel zien?
Ja, als je de torens van de kathedraal beklimt – daarvoor heb je een apart, betaald ticket nodig, dat je het best vooraf boekt. Meer daarover in onze ticketgids.

Verder ontdekken

Legendes hoor je het best ter plekke

Start de audiogids op het plein terwijl je wacht om naar binnen te gaan – en luister hem binnen uit.

Koop de audiogids — € 6,99

De link naar de rondleidingen van GetYourGuide is een partnerlink: de prijs is voor jou hetzelfde; wij verdienen mogelijk een kleine commissie. De audiogids wordt aangeboden door TouringBee.

Audiogids Notre-Dame de Paris · vanaf € 6,99 · offline · in het Nederlands
Koop € 6,99