
Dwanaście przystanków na dzisiejszej trasie zwiedzania — obrazy złotników, rozety, chór, w którym angielskiego chłopca koronowano na króla Francji, Korona Cierniowa, najstarszy fresk, wielkie organy — z planem, wskazówką, gdzie szukać każdego z nich, i historią, która się za nim kryje.
Wielu zwiedzających zadowala się szybką, 20–30-minutową rundką po Notre-Dame. Wchodzą, unoszą głowę, robią to samo zdjęcie co wszyscy, okrążają katedrę razem z tłumem i wychodzą — mijając po drodze najstarsze malowidło w katedrze, miejsce, w którym angielskiego chłopca koronowano na króla Francji, i posąg, który w Boże Narodzenie zamienił poetę ateistę w człowieka wierzącego.
Ten przewodnik prowadzi trasą zwiedzania w jej dzisiejszym kształcie — przez dwanaście ponumerowanych przystanków, które znajdziesz na planie poniżej: gdzie jest każdy z nich i jaka historia sprawia, że warto się przy nim zatrzymać. Jeśli wolisz słuchać tych historii w trakcie spaceru, audioprzewodnik TouringBee opowiada o tym wszystkim — i możesz go włączyć już na zewnątrz, czekając na wejście: 13 z jego 31 przystanków znajduje się na placu i wokół katedry, pozostałe 18 — w środku.
Gdzie: zaraz za portalem środkowym, zanim trasa skręci w lewo.
Wyobraź sobie, dla kogo to zbudowano. Średniowieczny paryżanin żył w ciemnych, ciasnych i brudnych uliczkach, w domach, których maleńkie okienka zamiast szkła zasłaniano natłuszczonym płótnem albo zwierzęcym pęcherzem. I nagle wchodził tutaj — a ściany jakby znikały. Zamiast nich były kolumny i barwne światło, a sklepienie wznosiło się tak wysoko, że wydawało się niebem. O ten efekt chodziło od samego początku.
Wielka sala nazywa się nawą, od łacińskiego navis — okręt. Spójrz w górę, a żebrowe sklepienie rzeczywiście przypomina odwrócony kadłub: kościół jako arka Noego, która niesie dusze w bezpieczne miejsce. Od czasu renowacji wnętrze jest też jaśniejsze niż ktokolwiek z dziś żyjących kiedykolwiek je widział — przed ponownym otwarciem w 2024 roku z jasnego wapienia zmyto sadzę ze świec, gromadzoną przez stulecia. Daleko z przodu, na skrzyżowaniu naw, widać najnowszy obiekt w całym budynku: brązowy ołtarz zaprojektowany przez Guillaume’a Bardeta na ponowne otwarcie.
Gdzie: boczne kaplice po lewej stronie, gdy idziesz północną nawą boczną. Więcej takich obrazów wisi w kaplicach nawy południowej, w drodze do wyjścia.
Niewielkie pomieszczenia za kutymi kratami to kaplice — małe kościoły w kościele — i to one najlepiej pokazują, jak wielkie nierówności panowały w katedrze. Należały do rodów szlacheckich i zamożnych cechów, które modliły się w nich z dala od tłumu i urządzały je tak, by pokazać, na co je stać.
Najlepsza historia należy do paryskiego cechu złotników. Od 1630 do 1707 roku, co roku 1 maja, złotnicy ofiarowywali katedrze duży obraz ze sceną biblijną — w sumie 76 płócien, nazywanych po prostu „Majowymi” (fr. Mays). Wiele z nich trafiło później do muzeów. Trzynaście odrestaurowano w latach 2021–2023 i na ponowne otwarcie powieszono z powrotem w kaplicach — wśród nich Męczeństwo św. Andrzeja Charles’a Le Bruna i Nawrócenie św. Pawła Laurenta de La Hyre’a. Większość ludzi mija je bez zatrzymania, a to przecież jedne z najwspanialszych dzieł francuskiego malarstwa XVII wieku.

Gdzie: na końcu północnej nawy bocznej trasa wchodzi do północnego ramienia transeptu — spójrz w górę. Potem popatrz na drugą stronę skrzyżowania naw: rozeta południowa jest dokładnie naprzeciwko.
Rozeta północna powstała około 1250 roku i przy średnicy około 13 metrów jest jednym z największych osiągnięć gotyckiego witrażownictwa. Znaczna część jej szkła to wciąż szkło średniowieczne — rzecz niezwykła, jeśli pomyśleć, że w latach 90. XVIII wieku rewolucjoniści obrzucali okna katedry kamieniami, a w 2019 roku dach płonął tuż nad nią. Wszystkie trzy rozety przetrwały pożar. Każdy kolor miał swoją cenę: głęboki błękit uzyskiwano z kobaltu, jednego z najdroższych składników, jakie mógł kupić średniowieczny szklarz. Poświęcona Matce Bożej i Staremu Testamentowi rozeta północna zwrócona jest na północ i oświetla ją chłodne, równe światło nieba, a nie bezpośrednie słońce — dlatego wydaje się przede wszystkim niebieska.

Gdzie: z północnego ramienia transeptu spójrz na skrzyżowanie naw — tam, gdzie stoi brązowy ołtarz — a dalej, za nim, na chór.
Notre-Dame wydaje się oczywistym miejscem koronacji królów Francji, a jednak koronowano tu tylko jednego króla — i to nie Francuza. W 1431 roku, w samym środku wojny stuletniej, Anglicy ukoronowali w tym chórze dziesięcioletniego Henryka VI, króla Anglii, na króla Francji, by zaznaczyć swoje roszczenia w samym sercu Paryża. Francuzi zignorowali tę koronację: ich królów koronowano w Reims.
Chór widział jeszcze jedną koronację, znacznie słynniejszą. 2 grudnia 1804 roku koronowano tu na cesarza Napoleona. Papież pobłogosławił koronę, ale Napoleon sam włożył ją sobie na głowę — a potem ukoronował Józefinę. To właśnie tę drugą chwilę, Napoleona koronującego cesarzową, wybrał Jacques-Louis David do swojego ogromnego obrazu w Luwrze.
Link do pobrania wyślemy na Twój e-mail zaraz po zakupie · przewodnik działa przez 1 rok · pytania? support@touringbee.com
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Audioprzewodnik po Notre-Dame: trasa, przystanki i treść →Gdzie: rzeźbiona ściana po prawej stronie, gdy idziesz na wschód północną częścią ambitu, czyli obejścia wokół chóru.
Ta niska ściana otacza chór i pokrywają ją rzeźbione, malowane sceny z życia Chrystusa, wykonane w XIV wieku, by oddzielić duchownych od zgiełku naw bocznych. Czyta się ją dokładnie jak komiks: Narodzenie Pańskie, Ucieczka do Egiptu, Wesele w Kanie, Wjazd do Jerozolimy, Ostatnia Wieczerza. Postacie po tej stronie są starsze, sztywniejsze i bardziej surowe; różnicę zobaczysz, gdy dojdziesz na drugą stronę. Przyjrzyj się twarzom — da się z nich wyczytać emocje.
Gdzie: środkowa kaplica na samym wschodnim krańcu, dokładnie za chórem — kaplica Matki Bożej Siedmiu Boleści (Notre-Dame-des-Sept-Douleurs). Wysokiego złotego relikwiarza nie sposób przeoczyć.
Najcenniejsza relikwia Notre-Dame ma niezwykłą historię. W XIII wieku Korona Cierniowa znajdowała się w Konstantynopolu, gdzie rządzący tam cesarz-krzyżowiec, zadłużony po uszy u weneckich bankierów, oddał ją w zastaw. Ludwik IX Święty kupił ją za 135 000 liwrów — kolosalną sumę, ponad trzy razy większą niż koszt Sainte-Chapelle, którą potem wzniósł, by ją w niej przechowywać — a w 1239 roku wraz z bratem niósł ją boso na ostatnim odcinku drogi do Sens. Od początku XIX wieku przechowywana jest w Notre-Dame, a w 2019 roku wyniósł ją z płonącej katedry łańcuch strażaków i duchownych.

Od ponownego otwarcia jej domem jest ten złoty relikwiarz zaprojektowany przez Sylvaina Dubuissona. Sama relikwia przechowywana jest w sejfie i wystawiana do adoracji w piątki — według katedry w pierwszy piątek miesiąca od 15:00 do 17:00, a w pozostałe piątki od 15:00 do 18:30. Godziny mogą się zmienić, więc sprawdź je, zanim ułożysz pod nie plan.
Teraz spójrz na południową (prawą) ścianę tej samej kaplicy. Wyblakłe malowidło ścienne to najstarsze malowidło w Notre-Dame: XIV-wieczny fresk, na którym Matka Boża przyjmuje duszę biskupa Simona Matifasa de Bucy, a obok niej stoją św. Dionizy i św. Nikazjusz. Fresk przetrwał rewolucję, która zniszczyła tak wiele dzieł sztuki w katedrze — według krążącej o nim opowieści dlatego, że w XVIII wieku zasłonięto go drewnianą boazerią, za którą nikomu nie przyszło do głowy zajrzeć — i odsłonięto go podczas XIX-wiecznej restauracji prowadzonej przez Viollet-le-Duca.
Gdzie: idź dalej wokół absydy w stronę południowej strony; to kilka kaplic za kaplicą osiową. Punktem orientacyjnym jest dramatyczny marmurowy nagrobek hrabiego d’Harcourt dłuta Pigalle’a — żona wyciąga ręce do męża, którego przywołuje Śmierć. Klęcząca para jest w tej samej kaplicy.
W największym kościele Paryża można by się spodziewać królewskich grobowców. Nie ma tu ani jednego: królów Francji chowano w bazylice Saint-Denis, na północ od miasta. Zamiast nich są tu malowane klęczące figury Jeana Juvénala des Ursins i jego żony Michelle de Vitry — prawnika z rodziny kupców sukiennych, zmarłego w 1431 roku, i wdowy, która przeżyła go o dwadzieścia lat. Ich syn, również Jean, został arcybiskupem Reims, koronował Ludwika XI i brał udział w procesie rehabilitacyjnym, który oczyścił Joannę d’Arc; w ten sposób kupiecka rodzina zdobyła miejsce zwykle zarezerwowane dla duchowieństwa. Same posągi przeżyły własną przygodę: usunięte w czasie rewolucji, ponad półtora wieku przeleżały w magazynach w Wersalu i do tej kaplicy wróciły dopiero w 1955 roku.

Gdzie: w drodze powrotnej na zachód południową częścią ambitu, z przegrodą chórową po prawej stronie. Po tej stronie jest też wejście do Skarbca (osobny bilet).
Przegroda po tej stronie jest młodsza i pokazuje rzadziej spotykane tematy: ukazania się Chrystusa po zmartwychwstaniu — Marii Magdalenie w ogrodzie, Tomaszowi, apostołom. Przez kraty prowadzące do chóru widać na jego drugim końcu, nad dawnym ołtarzem, marmurową Pietę dłuta Nicolasa Coustou, a po jej bokach dwóch klęczących królów: Ludwika XIII, który ofiarowuje Matce Bożej swoją koronę, i jego syna Ludwika XIV.

Dlaczego właśnie oni? Ludwik XIII i Anna Austriaczka byli małżeństwem od ponad dwudziestu lat i wciąż nie mieli syna. W 1638 roku król oddał siebie i całą Francję pod opiekę Matki Bożej — a we wrześniu tego roku urodził się długo wyczekiwany następca tronu: przyszły Król Słońce. Ślubowanie obiecywało Notre-Dame nowy ołtarz; zapłacił za niego dopiero Ludwik XIV, a jego sercem uczynił właśnie tę grupę rzeźb. Stąd też święto Wniebowzięcia 15 sierpnia stało się we Francji tak ważnym świętem narodowym — do dziś jest dniem wolnym od pracy.
Gdzie: na filarze w południowo-wschodnim narożniku skrzyżowania naw, tam, gdzie chór styka się z południowym ramieniem transeptu.
Ten smukły XIV-wieczny posąg Madonny z Dzieciątkiem nazywany jest po prostu Notre-Dame de Paris — nosi to samo imię co katedra. Pochodzi z niewielkiej kaplicy w innej części wyspy i trafił tu w 1818 roku; w 2019 roku stał zaledwie kilka metrów od miejsca, w którym płonąca iglica przebiła sklepienie — i ocalał. Zwróć uwagę na lilię w dłoni Maryi i kulę ziemską w ręce Dzieciątka.

W Boże Narodzenie 1886 roku osiemnastoletni ateista Paul Claudel stał przy tym filarze podczas nieszporów i — jak sam później opisał — nawrócił się w jednej chwili. Został potem jednym z wielkich francuskich pisarzy katolickich. Zagorzałym ateistom radzimy zachować bezpieczny dystans.
Gdzie: w południowym ramieniu transeptu — spójrz w górę.
Rozeta południowa, powstała około 1260 roku, jest bliźniaczką północnej pod względem rozmiaru; w jej centrum znajduje się Chrystus otoczony apostołami, świętymi i aniołami. Zwrócona ku słońcu, przez stulecia ucierpiała bardziej i była gruntownie restaurowana, zwłaszcza w XIX wieku, ale w słoneczne popołudnie to najcieplejsze okno w całym budynku — rozlewa czerwienie i fiolety po posadzce transeptu.
Gdzie: trasa skręca na zachód, w południową nawę boczną, w stronę wyjścia; kaplice są po lewej stronie.
Warto tu wypatrywać dwóch rzeczy. Pierwsza jest zupełnie nowa: sześć witraży autorstwa malarki Claire Tabouret, które zastępują w tych kaplicach XIX-wieczne szare szkło. Montaż zaplanowano na jesień 2026 roku, a odsłonięcie na grudzień — jeśli więc w czasie wizyty niektóre kaplice będą zasłonięte, to właśnie dlatego. Druga to Nawiedzenie Jeana Jouveneta (1716) — jedyny z ośmiu wielkich obrazów, które niegdyś wisiały w chórze, wciąż obecny w Notre-Dame.
Gdzie: południowo-zachodni narożnik, przy wyjściu. Potem odwróć się i spójrz w górę, nad drzwi wejściowe.
Marmurowy posąg Joanny d’Arc (Charles Desvergnes, odsłonięty w 1921 roku) zamyka koło, które otworzył przystanek 4. Joannę spalono na stosie w Rouen w maju 1431 roku, w wieku dziewiętnastu lat — a w grudniu tego samego roku Anglicy koronowali tu, w Notre-Dame, Henryka VI na króla Francji. Nie na długo: jej zwycięstwa zdążyły już odwrócić losy wojny i to Francja ją wygrała. Ponowny proces oczyścił Joannę 25 lat później, a w 1920 roku Kościół ogłosił ją świętą.

Nad zachodnimi drzwiami znajdują się wielkie organy, największe we Francji: blisko 8000 piszczałek i pięć manuałów, przebudowane w 1868 roku przez Aristide’a Cavaillé-Colla. Louis Vierne, ich organista przez 37 lat, zmarł przy kontuarze w 1937 roku, w trakcie recitalu. W 2019 roku ogień oszczędził organy, ale pokrył je toksyczny pył ołowiany; rozebrano je, oczyszczono piszczałka po piszczałce i złożono ponownie — znów zabrzmiały podczas ponownego otwarcia katedry. Jeśli Twoja wizyta zbiegnie się z mszą lub recitalem, zostań i posłuchaj.
Najspokojniej bywa zwykle rano, zwłaszcza krótko po otwarciu; po rozetę południową przyjdź po południu — szczegóły znajdziesz w naszym przewodniku o najlepszej porze na zwiedzanie. Mów ściszonym głosem: nabożeństwa odbywają się przez cały dzień, a Notre-Dame jest przede wszystkim czynnym kościołem. Zdjęcia są dozwolone, ale bez lampy błyskowej i statywów.
Wycieczki po Notre-Dame w małych grupach i prywatne — dobra opcja, jeśli chcesz zadawać pytania na bieżąco.
Czy wejście do Notre-Dame jest bezpłatne?
Tak. Wstęp do katedry jest bezpłatny; bezpłatna rezerwacja na konkretną godzinę jest opcjonalna. Skarbiec, wieże i Krypta Archeologiczna mają osobne bilety — zajrzyj do przewodnika po biletach.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie wnętrza?
Szybka runda zajmuje 20–30 minut; żeby porządnie obejrzeć dwanaście przystanków z tego przewodnika, zarezerwuj 60–90 minut.
Czy można wejść do chóru?
Chór jest zarezerwowany dla modlitwy. Zwiedzający obchodzą go ambitem i oglądają ponad przegrodą oraz przez kraty.
Gdzie jest Korona Cierniowa i kiedy można ją zobaczyć?
Jej relikwiarz stoi w kaplicy osiowej za chórem, na trasie zwiedzania (przystanek 6). Samą relikwię wystawia się w piątki — według katedry w pierwszy piątek miesiąca od 15:00 do 17:00, a w pozostałe piątki od 15:00 do 18:30. Przed wizytą sprawdź stronę internetową katedry.
Czy pożar zniszczył wnętrze katedry?
Nie. Spłonęły dach i iglica, ale kamienne sklepienie wytrzymało. Rozety, wielkie organy, Pietà i Matka Boża Paryska — wszystko to ocalało. Pełną historię opisujemy w przewodniku o pożarze.
Czy jest audioprzewodnik po wnętrzu?
Tak. Audioprzewodnik TouringBee ma 31 przystanków — 13 na zewnątrz, więc możesz zacząć, czekając w kolejce, i 18 w środku — w 10 językach, w pełni offline.
Zatrzymaj się kilka minut spacerem od Île de la Cité, a do środka wejdziesz tuż po otwarciu, gdy w nawie jest najciszej.
Wnętrze Notre-Dame wynagradza tych, którzy wiedzą, gdzie patrzeć. Zabierz historie ze sobą: audioprzewodnik zaczyna się na placu, gdy czekasz w kolejce, i prowadzi dalej przez 18 przystanków w środku.
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Niektóre linki na tej stronie są linkami partnerskimi (Booking.com, Tiqets, GetYourGuide). Cena dla Ciebie pozostaje taka sama; możemy otrzymać niewielką prowizję. Audioprzewodnik zapewnia TouringBee.