
Diabelskie drzwi, prawdziwy Quasimodo, dzwon z klejnotami, Bogini Rozumu i zagadka pod posadzką katedry — co z tego jest prawdą, co zmyśleniem, a co wciąż jest weryfikowane.
Notre-Dame ma dwie historie. Pierwsza jest oficjalna: daty, architekci, biskupi, królowie. Druga żyła w warsztatach kamieniarzy, w szynkach na Île de la Cité i w rozmowach dzwonników: o kowalu, który zawarł pakt z diabłem, o dzwonie, do którego wrzucano klejnoty, o garbusie, który być może istniał naprawdę.
Najciekawsze jest to, że część tych legend z czasem się potwierdziła, część okazała się zmyśleniem, a niektóre wciąż są weryfikowane — przy użyciu skanerów laserowych i z pomocą medyków sądowych. Zebraliśmy dwanaście historii i uczciwie rozłożyliśmy każdą na czynniki pierwsze: co jest prawdą, co legendą i czy da się coś zobaczyć na własne oczy.
Wiele z tych historii jest dosłownie wykutych w murach katedry. Jeśli chcesz ich szukać na miejscu, audioprzewodnik TouringBee poprowadzi cię wokół Notre-Dame i po jej wnętrzu: 31 przystanków, z czego 13 na zewnątrz, więc możesz zacząć jeszcze w kolejce do wejścia.
| Historia | Werdykt | Co zobaczyć na miejscu |
|---|---|---|
| Drzwi wykuł diabeł | Legenda | Drzwi — z bliska |
| Chimery są średniowieczne | Mit: pochodzą z XIX wieku | Gargulce — z daleka, chimery — z wież |
| Quasimodo istniał | Możliwe | Tylko historia |
| Hugo zamknął ubrania na klucz, żeby skończyć powieść | Prawda | Tylko historia |
| Do dzwonu wrzucano klejnoty | Legenda | Dzwon — z wież, z biletem |
| Okrzyk „Azylu!” ratował przed strażą | Prawda, z zastrzeżeniami | Tylko miejsce — portale |
| „Kilometr zero” sprowadza z powrotem do Paryża | Przesąd | Płyta — z bliska |
| Fasada to księga alchemików | Legenda XX wieku | Medaliony — z bliska |
| W katedrze czczono Boginię Rozumu | Prawda | Tylko historia |
| Pod posadzką znaleziono poetę | Śledztwo trwa | Niedostępne |
| Pszczoły przetrwały pożar | Prawda | Niedostępne |
| Katedrę uratowała „cyfrowa kopia” | Prawda | Efekt — cała katedra |
Podejdź do zachodniej fasady i przyjrzyj się drzwiom bocznych portali. Po drewnie rozpełzają się żelazne zawijasy — pędy, liście, ptaki, maleńkie zwierzęta. Wzór jest tak delikatny i skomplikowany, że przez stulecia nie chciano w nim widzieć dzieła ludzkich rąk.
Stąd legenda. Zlecenie na okucia dostał młody kowal o imieniu Biscornet. Praca go przerosła, terminy goniły, aż pewnej nocy zawarł pakt z diabłem: pomoc w zamian za duszę. Rano drzwi były gotowe, a paryżanie nie wierzyli własnym oczom.
Ale umowa miała haczyk. Gdy próbowano otworzyć drzwi, zamki ani drgnęły — puściły dopiero wtedy, gdy pokropiono je wodą święconą. A portalu środkowego, przez który w procesjach wnoszono Najświętszy Sakrament, diabelskie okucia nigdy nie ozdobiły: tam siłom nieczystym wstęp był wzbroniony. Sam Biscornet wkrótce popadł w posępne milczenie i umarł, nikomu nie zdradziwszy tajemnicy swojej pracy.
Legenda brzmi szczególnie przekonująco, gdy stoisz przed tymi drzwiami i oglądasz żelazo z bliska. Właśnie tutaj opowiada ją audioprzewodnik TouringBee — to jeden z jego przystanków przy fasadzie.
Werdykt: legenda — ale żelazo jest prawdziwe. Większość kutych zawiasów bocznych portali przetrwała do naszych czasów od średniowiecza, a kowale kolejnych stuleci na serio spierali się, jak w ogóle udało się je wykuć. Okucia portalu środkowego powstały dopiero w XIX wieku.
Na miejscu: można obejrzeć z bliska — boczne portale zachodniej fasady.

Turyści nazywają gargulcami wszystkie kamienne poczwary Notre-Dame. W rzeczywistości to dwa różne plemiona — i o różnych losach.
Gargulce to rynny. Kamienne bestie z otwartymi paszczami wystają daleko przed mur i wypluwają deszczówkę jak najdalej od ścian. Samo słowo wiąże się ze starofrancuskim gargouille — „gardło”; stąd też gargouiller, czyli „bulgotać”. W ulewę katedra dosłownie szemrze dziesiątkami głosów.
Chimery niczego nie odprowadzają. To demony, ptaki i półludzie przycupnięci na balustradzie między wieżami, zamyśleni, zapatrzeni w miasto. I tu niespodzianka: wcale nie są średniowieczne. Wymyślił je architekt Eugène Viollet-le-Duc podczas wielkiej restauracji w połowie XIX wieku — w duchu romantycznego gotyku, który wprowadził w modę Victor Hugo. Innymi słowy, najbardziej „pradawne” potwory Notre-Dame są młodsze od Quasimodo.
Najsłynniejsza chimera ma nawet imię — Stryga. Podparłszy głowę dłońmi, w zadumie spogląda na Paryż. Światową sławę przyniósł jej rytownik Charles Meryon: w 1853 roku wykonał akwafortę „Stryga”, na której chimera góruje nad dachami miasta, a wokół krążą ptaki. Meryon miał obsesję na punkcie swoich wizji Paryża i kilka lat później trafił do zakładu dla obłąkanych, gdzie zmarł. Jego Stryga stała się zaś jednym z najbardziej rozpoznawalnych wizerunków miasta.
Werdykt: półprawda. Gargulce są średniowieczne w zamyśle (wiele wyrzeźbiono na nowo podczas restauracji), a chimery to wynalazek XIX wieku.
Na miejscu: gargulce widać z daleka — z placu, a zwłaszcza od południowej strony katedry. Chimery, w tym Strygę, obejrzysz z bliska tylko z galerii między wieżami — z osobnym biletem na wieże.

Link do pobrania wyślemy na Twój e-mail zaraz po zakupie · przewodnik działa przez 1 rok · pytania? support@touringbee.com
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Audioprzewodnik po Notre-Dame: trasa, przystanki i treść →Garbaty dzwonnik to wymysł Hugo. Tak uważano przez półtora wieku — aż w 2010 roku archiwum Tate w Londynie ujawniło intrygujące znalezisko.
To odręczne wspomnienia brytyjskiego rzeźbiarza Henry’ego Sibsona. Na początku lat 20. XIX wieku młody Sibson pracował w Paryżu przy zamówieniach rządowych, w tym przy remoncie Notre-Dame: rzeźbił kamienne liście wokół okien. We wspomnieniach wymienia człowieka, którego w warsztacie nazywano „Le Bossu” — „Garbus”.
Hugo mieszkał w tych samych latach niedaleko i żywo interesował się restauracją katedry. Badaczy zaniepokoił jeszcze jeden szczegół: Sibson wspomina rzeźbiarza o nazwisku Trajan, a we wczesnej wersji „Nędzników” główny bohater nazywał się Jean Tréjean — dopiero później stał się Jeanem Valjeanem.
Werdykt: możliwe. Brak bezpośrednich dowodów, że Hugo znał tego garbusa — są tylko zbiegi okoliczności. Ale za to bardzo piękne.
Na miejscu: tylko historia — materialnego śladu nie ma.
Powieść „Katedra Marii Panny w Paryżu” Hugo miał oddać wydawcy w określonym terminie — i beznadziejnie się spóźniał. Sięgnął więc po radykalny środek: jak wspominała jego żona Adèle, kupił sobie bezkształtną dzierganą pelerynę, a wszystkie porządne ubrania zamknął na klucz, żeby nie kusiło go wyjście do miasta. Nie miał w czym wyjść — pozostawało pisać. Powieść ukończył w kilka miesięcy i wydał w 1831 roku.
Są jeszcze trzy szczegóły, które wielu zaskakują. Po pierwsze, Hugo nie umieścił w tytule żadnego „Garbusa”: powieść nazywa się po prostu „Notre-Dame de Paris”, a „Dzwonnika z Notre-Dame” (dosłownie „Garbusa z Notre-Dame”) wymyślili angielscy tłumacze. Po drugie, przed Hugo słowo „gotycki” brzmiało niemal jak obelga: już od czasów włoskiego renesansu nazywano tak „barbarzyńską” sztukę, rzekomo stworzoną przez Gotów. Powieść odwróciła to nastawienie — i wkrótce ruszyła wielka restauracja katedry.
Po trzecie, w przedmowie Hugo pisze, że pewnego razu, błądząc po katedrze, znalazł w ciemnym kącie jednej z wież wyryte na ścianie greckie słowo ΑΝΑΓΚΗ — „Fatum”. Gdy wrócił, napis był już zeskrobany. Według Hugo to właśnie te litery skłoniły go do napisania powieści. Czy napis rzeczywiście istniał, nie wie nikt: wielu historyków uważa go za zgrabny chwyt literacki.
Werdykt: prawda (historia z ubraniami — według relacji żony Hugo; napis — według samego Hugo).
Na miejscu: tylko historia.
W wieży południowej wisi Emmanuel — główny dzwon Notre-Dame, tzw. burdon. Odlano go w 1686 roku, a jego rodzicami chrzestnymi zostali Ludwik XIV i królowa Maria Teresa. Waży około 13 ton i brzmi na dźwięku fis — tak nisko, że czujesz go raczej klatką piersiową niż uszami.
Legenda głosi, że gdy metal wrzał w formie, szlachetnie urodzone paryżanki wrzucały do niego złote i srebrne ozdoby — i właśnie dlatego głos Emmanuela jest tak aksamitny. Dziś nie da się tego sprawdzić, a ludwisarze podchodzą do tej historii sceptycznie: klejnoty w takiej ilości prawie nie wpływają na brzmienie.
Za to prawdziwa biografia dzwonu nie ustępuje legendzie. W czasie rewolucji dzwony katedry poszły do przetopienia — Emmanuel ocalał. W sierpniu 1944 roku obwieścił Paryżowi, że do miasta wkroczyły oddziały wyzwalające je spod nazistów, 12 września 2001 roku bił niemal godzinę ku pamięci ofiar zamachów w Nowym Jorku, a w 2019 roku przetrwał pożar.
Werdykt: legenda — ale głos jest prawdziwy.
Na miejscu: z placu dzwonu nie widać, ale usłyszysz go w wielkie święta. Z bliska — tylko podczas wejścia na wieże z osobnym biletem: nowa trasa prowadzi tuż obok Emmanuela.
Najbardziej dramatyczna scena powieści Hugo: Quasimodo wyrywa Esmeraldę spod szubienicy, wbiega z nią na rękach do katedry i krzyczy: „Azylu!”. Straż zastyga w progu.
To nie literacka fikcja. W średniowieczu kościoły miały prawo azylu: zbieg, który schronił się w świątyni, przez pewien czas pozostawał poza zasięgiem świeckiego wymiaru sprawiedliwości. Złamanie tego prawa oznaczało wystąpienie przeciw Kościołowi — a na to ważyli się nieliczni. Z czasem królowie ograniczali ten przywilej i w XVI wieku praktycznie zanikł, więc akcja powieści (rok 1482) przypada akurat na jego ostatnie dziesięciolecia.
Werdykt: prawda — z zastrzeżeniami. Historycy wciąż spierają się, gdzie dokładnie przebiegała granica azylu: tylko wewnątrz katedry czy na całym terenie przykatedralnym wokół niej.
Na miejscu: tylko miejsce — portale zachodniej fasady, przez które zbiegowie szukali ratunku. Materialnego śladu nie ma.
Kilkadziesiąt metrów od głównego wejścia, w samym bruku placu, znajduje się okrągła płyta z brązową gwiazdą i napisem Point zéro des routes de France. Umieszczono ją tam w 1924 roku: od tego punktu liczy się odległości z Paryża do innych miast Francji.
Przesąd znają wszyscy paryscy przewodnicy: stań na gwieździe, a na pewno wrócisz do Paryża. Jedni pomyślą życzenie, inni się całują. Dlatego przy płycie prawie zawsze ustawia się niewielka kolejka chętnych do zdjęcia.
Ironia polega na tym, że to miejsce ma mroczną przeszłość. Na długo przed gwiazdą skazańcy publicznie, na kolanach, odbywali tu, przed katedrą, pokutę za swoje zbrodnie, a nieopodal stał pręgierz.
Werdykt: przesąd — ale punkt jest jak najbardziej prawdziwy.
Na miejscu: płytę można obejrzeć z bliska i na niej stanąć — za darmo.
U dołu portalu środkowego, po obu stronach wejścia, ciągną się rzędy niewielkich kamiennych medalionów. Większość ludzi przechodzi obok, w ogóle ich nie zauważając. A przecież w XX wieku przyjeżdżali do nich prawdziwi pielgrzymi — alchemicy i okultyści.
Wszystko zaczęło się od książki „Tajemnica katedr”, wydanej w 1926 roku pod pseudonimem Fulcanelli. Jej autor twierdził, że fasada Notre-Dame to zaszyfrowany podręcznik alchemii, a w kolejności płaskorzeźb ukryto recepturę kamienia filozoficznego. Kto krył się pod pseudonimem, nie ustalono do dziś — co tylko podsyciło zainteresowanie.
Werdykt: legenda XX wieku. Dla średniowiecznych mistrzów medaliony były „Biblią ubogich” — poglądowymi wyobrażeniami cnót i przywar dla tych, którzy nie umieli czytać. Ale oglądanie ich z wersją Fulcanellego w głowie jest niezwykle wciągające.
Na miejscu: można obejrzeć z bliska — dolna kondygnacja portalu środkowego.
10 listopada 1793 roku Notre-Dame przeżyła chyba najdziwniejszy dzień w swojej historii. Rewolucjoniści ogłosili katedrę Świątynią Rozumu i urządzili w niej święto nowej, „racjonalnej” wiary. W nawie usypano sztuczną górę, na jej szczycie stanęła Świątynia Filozofii, a w rolę Bogini Rozumu wcieliła się aktorka Opery Paryskiej — w białej sukni, niebieskim płaszczu i czerwonej czapce frygijskiej.
Święto nie trwało długo. Wkrótce katedrę zamieniono w magazyn — trzymano tu żywność i beczki z winem, a w tym czasie rzeźby fasady rozbijano.
Werdykt: prawda. To udokumentowane wydarzenie, a nie anegdota.
Na miejscu: tylko historia — po „górze” i Świątyni Filozofii nie zostało nic.
Wycieczki po Notre-Dame w małych grupach i prywatne — dobra opcja, jeśli chcesz zadawać pytania na bieżąco.
Po pożarze w 2019 roku, zanim postawiono rusztowania do odbudowy iglicy, archeolodzy dostali wyjątkową szansę — otworzyć posadzkę katedry na skrzyżowaniu naw. W 2022 roku znaleźli tam dwa ołowiane sarkofagi.
Pierwszy szybko zidentyfikowano po inskrypcji: spoczywał w nim kanonik Antoine de La Porte, zmarły na początku XVIII wieku. Drugi był bezimienny. Naukowcy z Tuluzy zbadali szczątki i ustalili, że ten człowiek dużo jeździł konno, cierpiał na chorobę przewlekłą i zmarł młodo — dlatego prasa nazwała go „Jeźdźcem”. Ich hipoteza: to renesansowy poeta Joachim du Bellay, zmarły w 1560 roku w wieku 37 lat. Rodzina prosiła, by pochowano go w Notre-Dame, ale jego grób zaginął już w XVIII wieku.
Pod posadzką znaleziono też coś jeszcze: malowane fragmenty średniowiecznej przegrody chórowej (lektorium, fr. jubé), rozebranej na początku XVIII wieku. Świetnie zachowały się na nich jaskrawe błękity i czerwienie — kolejny dowód na to, że gotyk wcale nie był szary.
Werdykt: śledztwo trwa. Część specjalistów uważa wersję o du Bellayu za przekonującą, inni twierdzą, że wątpliwości pozostają.
Na miejscu: niedostępne — znaleziska badają naukowcy, a miejsce wykopalisk znów przykryła posadzka. Ale przechodząc przez skrzyżowanie naw, staniesz dosłownie nad nim.
Mało kto wie, że Notre-Dame ma własne pszczoły. Od 2013 roku na dachu zakrystii, po południowej stronie katedry, stoją trzy ule — mieszka w nich około 180 000 pszczół.
W noc pożaru, 15 kwietnia 2019 roku, uznano je za stracone. Ale ule znajdowały się mniej więcej 30 metrów poniżej płonącego dachu i ogień do nich nie dotarł: wosk topi się w 63 °C, a takiej temperatury tam nie było. Po kilku dniach pszczelarz katedry Nicolas Géant ogłosił, że pszczoły żyją i już latają.
Werdykt: prawda.
Na miejscu: niedostępne — ule stoją na dachu, na który zwiedzający nie mają wstępu.
W 2010 roku amerykański historyk architektury Andrew Tallon z Vassar College przyjechał do Notre-Dame ze skanerem laserowym. Przestawiał urządzenie około pięćdziesięciu razy — w środku i na zewnątrz — i zebrał ponad miliard punktów: najdokładniejszy wówczas trójwymiarowy model katedry, aż po każdą kolumnę i każdy kamień.
Skany obaliły piękny mit o „nieskazitelnej geometrii” gotyku. Tallon szukał miejsc, gdzie „coś nie stoi całkiem prosto albo nie trzyma pionu” — i znajdował je wszędzie: ściany i kolumny wyraźnie odchylają się od idealnych linii. Zachodnią część katedry opisywał dziennikarzom National Geographic znacznie mniej nabożnie. Budowniczowie przez prawie sto lat dostosowywali się do gruntu wyspy i do zmieniających się planów — i widać to w kamieniu.
W listopadzie 2018 roku Tallon zmarł na raka w wieku 49 lat. Pięć miesięcy później, 15 kwietnia 2019 roku, Notre-Dame stanęła w płomieniach. Jego dane stały się jednym z głównych filarów odbudowy: według głównego architekta restauracji Philippe’a Villeneuve’a skan pozwolił odtworzyć sklepienia z pewnością co do ich wymiarów i kształtu.
Werdykt: prawda.
Na miejscu: materialnego śladu nie ma — ale cała odbudowana katedra jest w pewnym sensie efektem jego pracy.
Czy to prawda, że drzwi Notre-Dame wykuł diabeł?
To legenda o kowalu Biscornecie. Same kute zawiasy bocznych portali są w dużej mierze średniowieczne, a ich kunszt przez stulecia zdumiewał mistrzów — stąd opowieści o siłach nieczystych.
Czym gargulce różnią się od chimer?
Gargulce to rynny, które odprowadzają deszczówkę od murów. Chimery to ozdobne figury na galerii między wieżami, dodane przez Viollet-le-Duca w XIX wieku.
Czy prawdziwy Quasimodo istniał?
Nie wiadomo na pewno. We wspomnieniach rzeźbiarza Henry’ego Sibsona, odnalezionych w archiwum Tate, pojawia się człowiek o przezwisku „Garbus”, który w latach 20. XIX wieku pracował w paryskich warsztatach związanych z remontem katedry, ale związku z Hugo nie udowodniono.
Gdzie jest paryski „kilometr zero”?
Na placu przed Notre-Dame, kilkadziesiąt metrów od głównego wejścia: szukaj w bruku okrągłej płyty z brązową gwiazdą. Stanąć na niej można za darmo.
Czy można zobaczyć chimery i dzwon Emmanuel?
Tak, podczas wejścia na wieże katedry — potrzebny jest osobny płatny bilet, najlepiej zarezerwowany z wyprzedzeniem. Więcej w naszym przewodniku po biletach.
Włącz audioprzewodnik na placu, czekając na wejście — i dosłuchaj go w środku.
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Link do wycieczek GetYourGuide jest linkiem partnerskim: cena dla Ciebie pozostaje taka sama, a my możemy otrzymać niewielką prowizję. Audioprzewodnik zapewnia TouringBee.