
Jowisz pod posadzką katedry, matka Joanny d’Arc przed ołtarzem, głowy królów, które przeleżały w ziemi blisko dwa stulecia, i generał, który nie schylił się pod kulami.
Historię Notre-Dame zwykle opowiada się jak listę: 1163 — położono kamień węgielny, 1345 — zakończono budowę, 1804 — koronacja, 2019 — pożar. Wszystko to prawda, ale z takiej listy nie dowiesz się najważniejszego: dlaczego ta katedra tyle razy znajdowała się w samym centrum wydarzeń i jak udało jej się przetrwać wszystkich, którzy próbowali ją przerabiać, plądrować albo spalić.
Dlatego opowiadamy tę historię inaczej — przez ludzi i zdarzenia. Biskup z biednej rodziny, który wymyślił świątynię niespotykanych rozmiarów. Matka, która przyszła do katedry, by oczyścić imię córki. Kamienne głowy królów, które przez blisko dwieście lat leżały pod ziemią w samym sercu Paryża. Generał, który nie schylił się, gdy pod sklepieniami rozległy się strzały.
Wiele z tych historii zostawiło ślady, które widać do dziś. Odnaleźć je na miejscu pomoże ci audioprzewodnik TouringBee: prowadzi wokół katedry i po jej wnętrzu, a 13 z 31 przystanków znajduje się na zewnątrz, więc możesz zacząć jeszcze na placu.
| Kiedy | Co się wydarzyło | Co zobaczyć dziś |
|---|---|---|
| I wiek | Żeglarze z Lutecji stawiają kolumnę Jowiszowi | Kolumna — w Muzeum Cluny |
| 1163 | Maurice de Sully rozpoczyna budowę | Tympanon portalu św. Anny |
| 1258 | Architekt Jean de Chelles podpisuje się w kamieniu | Portal południowy — z daleka |
| 1302 | W katedrze zbierają się pierwsze Stany Generalne | Tylko historia |
| 1455 | Matka Joanny d’Arc żąda rewizji wyroku | Posąg Joanny w środku |
| XVIII wiek | Kanonicy wymieniają witraże i okaleczają portal | Portal środkowy |
| 1793 | Rewolucja ścina głowy galerii królów | Głowy — w Muzeum Cluny |
| 1804 | Koronacja Napoleona w dekoracjach | Obraz Davida — w Luwrze |
| 1844–1864 | Restauracja po powieści Hugo | Chimery, iglica, posągi |
| 1944 | Strzały pod sklepieniami podczas „Magnificat” | Tylko historia |
| 2019–2024 | Pożar i odbudowa w pięć lat | Nowa iglica i jasne sklepienia |
Na początku XVIII wieku robotnicy kopali pod posadzką katedry kryptę grobową dla arcybiskupów Paryża i natrafili na kamienne bloki z płaskorzeźbami i łacińską inskrypcją. Głosiła ona, że kolumnę poświęcili Jowiszowi „paryscy żeglarze” — cech kupców rzecznych galorzymskiej Lutecji — za panowania cesarza Tyberiusza, czyli w pierwszej połowie I wieku.
Tak wyszło na jaw, że na długo przed Notre-Dame wyspa Cité była miejscem świętym. Na kamiennych blokach rzymscy bogowie sąsiadują z celtyckimi bóstwami, wśród nich z Cernunnosem, bogiem z jelenim porożem. To jeden z najstarszych zabytków Paryża, a samo miasto nazywało się wtedy jeszcze Lutecją. Później, w VI wieku, stała tu ogromna katedra Saint-Étienne. Jej fundamenty odkryto w XIX wieku pod dzisiejszym placem.
Notre-Dame wyrosła więc tam, gdzie ludzie modlili się już od ponad tysiąca lat.
Na miejscu: kolumna żeglarzy — w Muzeum Cluny, 10 minut pieszo; pozostałości starożytnego miasta — w krypcie archeologicznej pod placem (wstęp płatny).
Maurice de Sully urodził się w biednej rodzinie — według tradycji chłopskiej — niedaleko Loary. Przybył do Paryża na studia, zasłynął jako kaznodzieja, a w 1160 roku został biskupem Paryża. Trzy lata później rozpoczął budowę, która miała przetrwać go o półtora wieku.
Rozmach był bezprecedensowy: nowa katedra miała stać się jedną z największych w całym chrześcijańskim świecie. Sully oczyścił teren, wyburzył stare zabudowania i wytyczył nową ulicę, żeby dowozić kamień znad Sekwany. Według tradycji kamień węgielny położył papież Aleksander III, który przebywał wtedy we Francji. Historycy nie są tego pewni, ale legenda trzyma się już od ośmiu stuleci.
Sam Sully zmarł w 1196 roku. Gotowe były wtedy chór i część nawy, a do fasady jeszcze nie doszło. Katedrę budowano niemal dwieście lat. Zmieniło się kilka pokoleń kamieniarzy i większość z nich nigdy nie zobaczyła jej ukończonej.
Na miejscu: z bliska — prawy portal zachodniej fasady, czyli portal św. Anny. Na tympanonie obok Matki Bożej stoi biskup, w którym tradycyjnie widzi się samego Maurice’a de Sully.
O ludziach, którzy zbudowali Notre-Dame, nie wiemy prawie nic. Średniowieczni mistrzowie rzadko podpisywali swoje dzieła: katedrę wznoszono na chwałę Boga, a nie dla sławy architekta. Tym cenniejszy jest jeden wyjątek. U podstawy południowego portalu transeptu wykuto napis: prace rozpoczął mistrz Jean de Chelles 12 lutego 1258 roku. To rzadki w tamtej epoce przypadek, gdy architekt zostawił swoje imię wprost na budowli.
Jego dzieło kontynuował Pierre de Montreuil, jeden z najsłynniejszych architektów swoich czasów. To właśnie za nich katedra zyskała ogromne rozety transeptu. Notre-Dame była też jedną z pierwszych wielkich katedr, w których ściany podparto z zewnątrz łukami przyporowymi — kamiennymi „ramionami”, które podtrzymują sklepienia i pozwalają budować cieńsze ściany i wyższe okna.
I jeszcze coś, o czym rzadko się pamięta: w średniowieczu fasada była kolorowa. Rzeźby portali malowano, a konserwatorzy podczas czyszczenia kamienia znajdowali ślady farby. Biała Notre-Dame to już nasze, współczesne spojrzenie.
Na miejscu: łuki przyporowe — z bliska, od strony południowej i z ogrodu za absydą; portal południowy z napisem — tylko z daleka, z nabrzeża.
10 kwietnia 1302 roku Filip IV Piękny zwołał do Notre-Dame przedstawicieli duchowieństwa, szlachty i — po raz pierwszy — mieszczan. Król był w otwartym konflikcie z papieżem Bonifacym VIII: spór dotyczył tego, kto jest we Francji ważniejszy — korona czy Rzym. Filip musiał pokazać, że stoi za nim cały kraj, a przy okazji znaleźć pieniądze na wojnę we Flandrii.
To zgromadzenie uważa się za pierwsze Stany Generalne. Później raz je zwoływano, raz o nich zapominano, a po raz ostatni zebrały się w 1789 roku — i od nich zaczęła się rewolucja. Wychodzi na to, że historia, która skończyła się upadkiem monarchii, zaczęła się pod sklepieniami Notre-Dame.
Na miejscu: tylko historia.
Link do pobrania wyślemy na Twój e-mail zaraz po zakupie · przewodnik działa przez 1 rok · pytania? support@touringbee.com
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Audioprzewodnik po Notre-Dame: trasa, przystanki i treść →W 1431 roku Joannę d’Arc spalono w Rouen jako heretyczkę. Dwadzieścia cztery lata później, 7 listopada 1455 roku, do Notre-Dame przyszła starsza kobieta — jej matka, Izabela Romée. Miała ponad siedemdziesiąt lat. Przed wysłannikami papieża wygłosiła mowę, która zaczynała się od słów: „Miałam córkę, zrodzoną z prawego małżeństwa…”
Tego dnia rozpoczęła się rewizja procesu Joanny. Osiem miesięcy później wyrok uchylono. Matka dożyła dnia, w którym jej córka oficjalnie przestała być heretyczką. Świętą Joannę ogłoszono dopiero w 1920 roku, a dziś jej posąg stoi we wnętrzu katedry.
Notre-Dame zresztą nieraz była sceną królewskich wydarzeń. W grudniu 1431 roku, pół roku po straceniu Joanny, koronowano tu na króla Francji dziesięcioletniego Anglika, Henryka VI. W 1558 roku ślub wzięli tu młodziutka Maria Stuart i następca francuskiego tronu Franciszek. Jeszcze jedno królewskie wesele odbyło się dosłownie u drzwi katedry, ale tę historię zostawimy dla audioprzewodnika: najlepiej jej słuchać, stojąc dokładnie w tamtym miejscu.
Na miejscu: posąg Joanny d’Arc — z bliska, w środku, w południowo-zachodnim narożniku, przy wyjściu.
Przyjęło się uważać, że Notre-Dame ucierpiała z rąk rewolucjonistów. To prawda, ale już przed 1789 rokiem katedrę zdążyli „unowocześnić” jej właśni gospodarze. W XVIII wieku wszystko, co średniowieczne, wydawało się toporne i mroczne, więc kapituła postanowiła wpuścić więcej światła. Od 1741 roku bracia witrażyści Le Vieil zastąpili wiele średniowiecznych witraży niemal przezroczystym szkłem. Ocalały przede wszystkim trzy wielkie rozety.
Jeszcze wcześniej, na początku stulecia, podczas przebudowy chóru zgodnie ze ślubowaniem Ludwika XIII rozebrano średniowieczną przegrodę, która oddzielała chór od nawy. A w 1771 roku architekt Soufflot usunął środkowy filar głównego portalu razem z posągiem Chrystusa i rozciął dolną część tympanonu z Sądem Ostatecznym. Powód był czysto praktyczny: podczas procesji przez portal musiał przejść baldachim.

Portal odtworzono dopiero w XIX wieku. Dlatego Chrystus, który dziś wita cię przy głównym wejściu, to dzieło pracowni Viollet-le-Duca, a nie średniowiecznych rzeźbiarzy.
Na miejscu: z bliska — środkowy portal zachodniej fasady. Przyjrzyj się tympanonowi, a zauważysz, gdzie średniowieczny kamień styka się z XIX-wieczną restauracją.
Nad portalami ciągnie się galeria 28 posągów. To królowie Judy, przodkowie Chrystusa. Ale w 1793 roku rewolucjoniści uznali ich za królów Francji, więc posągom ścięto głowy i zrzucono je na dół. W tym samym czasie katedrę zamieniono w Świątynię Rozumu, a potem używano jej jako magazynu, między innymi na wino. Więcej na ten temat — w naszych legendach.

Głowy zniknęły na prawie dwa stulecia. W 1977 roku podczas remontu rezydencji w 9. dzielnicy, w której mieścił się wtedy bank, robotnicy znaleźli w ziemi 21 kamiennych głów. Byli to właśnie królowie z fasady Notre-Dame. Według najpopularniejszej wersji po rewolucji potajemnie zakopał je właściciel domu, który nie chciał, by skończyły na wysypisku. Dlaczego naprawdę to zrobił, wciąż jest przedmiotem sporów.
Dziś głowy można oglądać w Muzeum Cluny, a na fasadzie stoją XIX-wieczne kopie. Na niektórych oryginałach wciąż widać ślady farby — kolejny dowód na to, że średniowieczna fasada była kolorowa.
Na miejscu: galeria królów — z bliska, z placu; oryginalne głowy — w Muzeum Cluny.
Kiedy Napoleon postanowił się koronować, Notre-Dame była po rewolucji w opłakanym stanie. Na remont nie było czasu, więc katedrę po prostu udrapowano. Architekci Percier i Fontaine dostawili do fasady neogotycki portyk z drewna, tektury i gipsu, ściany w środku pobielono, kolumny obciągnięto tkaninami i gobelinami, a w chórze zbudowano trybuny dla gości.
2 grudnia 1804 roku w obecności papieża Piusa VII Napoleon sam włożył sobie koronę na głowę, a następnie koronował Józefinę. Jacques-Louis David uwiecznił tę scenę na gigantycznym płótnie, które dziś wisi w Luwrze. Wnętrze na obrazie to Notre-Dame w odświętnym przebraniu, a nie prawdziwa średniowieczna katedra.

Na miejscu: tylko historia; obraz „Koronacja Napoleona” — w Luwrze, 20 minut pieszo.
W latach 30. XIX wieku Notre-Dame wyglądała na porzuconą: potłuczone posągi, puste nisze, odpadający kamień. Średniowieczną iglicę rozebrano jeszcze pod koniec XVIII wieku i przez ponad pół wieku katedra stała bez niej. W 1831 roku Victor Hugo wydał powieść „Katedra Marii Panny w Paryżu”. Jej głównym bohaterem była w pewnym sensie sama katedra, a po lekturze paryżanie spojrzeli na nią innymi oczami. Hugo otwarcie wzywał też, by powstrzymać tych, którzy burzą stary Paryż — napisał nawet pamflet „Wojna burzycielom”.
W 1844 roku państwo ogłosiło konkurs na restaurację. Wygrali go Jean-Baptiste Lassus i młody Eugène Viollet-le-Duc. Prace ciągnęły się dwadzieścia lat. Odtworzono posągi i portale, dodano chimery, których w średniowieczu nie było, a do 1860 roku stanęła nowa iglica. U jej podstawy Viollet-le-Duc umieścił posągi apostołów, a jednemu z nich, świętemu Tomaszowi, nadał własną twarz. W kwietniu 2019 roku zdjęto je do renowacji cztery dni przed pożarem — i to je uratowało.
W tym samym czasie, za prefekta Haussmanna, wyburzono średniowieczne kwartały wokół katedry. Plac przed Notre-Dame stał się kilkakrotnie większy i właśnie od tamtej pory katedra stoi swobodnie, w otwartej przestrzeni. Dziś trudno sobie wyobrazić, jak bardzo była wcześniej wciśnięta między domy.
Na miejscu: chimery — z wież (potrzebny osobny bilet); nowa iglica, wierna kopia iglicy Viollet-le-Duca — z daleka, najlepiej z mostu de la Tournelle albo z ogrodu za absydą.
Wieczorem 24 sierpnia 1944 roku, gdy do Paryża wkroczyły pierwsze oddziały dywizji Leclerca, rozbrzmiał wielki dzwon Notre-Dame — Emmanuel. Za nim odezwały się dzwony całego miasta: tak paryżanie dowiedzieli się, że wyzwolenie się zaczęło.
Dwa dni później generał de Gaulle przyszedł do katedry na dziękczynne nabożeństwo — „Magnificat”. Ledwie wszedł, w środku i na zewnątrz rozległy się strzały. Ludzie rzucili się na posadzkę, a de Gaulle przeszedł przez nawę, nie przyspieszając kroku i nie schylając się. Kto strzelał, do końca nie ustalono. Zachowało się nagranie radiowe tej chwili — strzały słychać wprost na antenie.
Nie był to pierwszy raz, gdy katedra znalazła się w strefie walk. W maju 1871 roku, w ostatnich dniach Komuny Paryskiej, gdy płonęły Tuileries i ratusz, według części relacji także we wnętrzu Notre-Dame próbowano wzniecić pożar: ułożono stos z krzeseł i ławek i go podpalono. Ogień szybko ugaszono. Kto to zrobił i po co — wersje do dziś się różnią.
Na miejscu: tylko historia; dzwon Emmanuel wisi w wieży południowej, można go zobaczyć podczas wejścia na wieże.
Notre-Dame to najważniejsza katolicka katedra Paryża, ale nie należy do Kościoła. Na mocy ustawy z 1905 roku o rozdziale Kościoła od państwa katedry zbudowane przed tym rokiem stały się własnością państwa. Kościół korzysta z nich bezpłatnie i bezterminowo, a remonty i ochrona spoczywają na państwie.
Właśnie dlatego po pożarze 15 kwietnia 2019 roku odbudową kierowało państwo, a nie diecezja. Ogień zniszczył dach i iglicę, ale kamienne sklepienia w większości wytrzymały. Po pięciu latach i ośmiu miesiącach, w grudniu 2024 roku, katedrę ponownie otwarto. Dziś jej wnętrze jest jasne: kamień nie był tak czysty prawdopodobnie od kilku stuleci. Więcej o tamtej nocy i o odbudowie przeczytasz w naszym artykule o pożarze Notre-Dame.

Na miejscu: efekt — cała katedra: nowa iglica, oczyszczone sklepienia i witraże.
Wycieczki po Notre-Dame w małych grupach i prywatne — dobra opcja, jeśli chcesz zadawać pytania na bieżąco.
Ile lat budowano Notre-Dame?
Prawie dwa stulecia: budowa ruszyła w 1163 roku, a główne prace zakończyły się około 1345 roku. Nad katedrą zdążyło popracować kilka pokoleń mistrzów.
Kto zbudował Notre-Dame?
Budowę rozpoczął biskup Maurice de Sully. Imiona pierwszych mistrzów nie są znane. Spośród późniejszych architektów znamy Jeana de Chelles, który zostawił napis na portalu południowym, i Pierre’a de Montreuil. W XIX wieku katedrę restaurowali Jean-Baptiste Lassus i Eugène Viollet-le-Duc.
Ile lat ma Notre-Dame?
Kamień węgielny położono w 1163 roku, więc katedra ma ponad 860 lat. Ale wiele z tego, co widzisz, jest młodsze: chimery, iglica, liczne posągi i witraże pojawiły się w XIX–XXI wieku.
Co ucierpiało podczas rewolucji?
Posągi galerii królów i portali, wiele skarbów i dzwonów. Katedrę zamieniono w Świątynię Rozumu, a potem używano jej jako magazynu. Głowy królów odnalazły się dopiero w 1977 roku.
Do kogo należy Notre-Dame?
Do państwa. Na mocy ustawy z 1905 roku katedra jest własnością Francji, a Kościół korzysta z niej bezpłatnie. Dlatego odbudowę po pożarze z 2019 roku prowadziło państwo.
Włącz audioprzewodnik na placu, przy galerii królów — i dosłuchaj go w środku, pod sklepieniami, gdzie koronowano Napoleona.
Kup audioprzewodnik — 6,99 €Link do wycieczek GetYourGuide jest linkiem partnerskim: cena dla Ciebie pozostaje taka sama, a my możemy otrzymać niewielką prowizję. Audioprzewodnik zapewnia TouringBee.